Pojęcia

Systematyczny, ośmioetapowy framework do przekształcania głęboko zakorzenionego schematu przez pracę poznawczą, emocjonalną i behawioralną - centralny framework rozdziału o programie zmiany.

Program zmiany to kręgosłup praktycznej części książki. Osiem kroków: (1) wgląd przez YLQ, (2) praca emocjonalna z dzieciństwem (reparenting), (3) list do rodziców, (4) karta pamięci, (5) praca poznawcza, (6) przełamanie wzoru behawioralnego, (7) zmiana wzorców relacyjnych, (8) opcjonalne przebaczenie. Każdy rozdział o pułapce adaptuje ten program do swojej specyfiki.

Synonim słów 'uczucie' i 'emocja'; określenie 'afektywny' odnosi się do doznań i zachowań pozostających pod silnym wpływem uczuć lub towarzyszących pobudzeniu emocjonalnemu.

**Głos**: „Wiem że często o to pytam, ale czy wszystko OK? Czy jesteśmy w porządku? Mam nadzieję że jesteś ze mną szczęśliwy, mam nadzieję że dobrze nam idzie. Wiele moich decyzji zależy od tego, czy dostaję czyjąś uwagę i aprobatę. Bardzo tego potrzebuję. Nigdy nie nasycam się uwagą — wiszę na słowach szefowej, robię to, czego tylko chce." **Codzienność**: Ograniczające zawodowo — istniejesz w cudzych oczach. Ludzie nie czują że Cię „znają". Bez reszty oddajesz każdą myśl. Aprobata daje poczucie spełnienia, ale jest nietrwała. **Geneza w dzieciństwie**: Niespokojne dziecko niezasilane bezwarunkową miłością. Rodzic dający uwagę tylko gdy „zasługujesz" — miłość transakcyjna. Bez wykonania ekstra-zadania nie ma czułości.

Strategia radzenia sobie polegająca na omijaniu sytuacji, myśli lub uczuć wywołujących ból - przez prokrastynację, wycofanie społeczne, substancje lub ucieczkę; przynosi chwilową ulgę lecz uniemożliwia naukę.

Wyobrażeniowy zasób bezpieczeństwa przed trudniejszą pracą emocjonalną.

Pośrednia ekspresja stłumionego gniewu: zwlekanie, spóźnienia, obmawianie za plecami, zgadzanie się i niewykonywanie - częsta w pułapce Podporządkowania.

Bierno-agresywność jest pośrednim kanałem ekspresji gniewu nagromadzonego przez tłumienie własnych potrzeb. Zamiast powiedzieć wprost "n"nie" lub wyrazić niezadowolenie, osoba sabotuje: spóźnia się, zapomina, robi niedbale, obgaduje. Jest to forma obrony przed konfrontacją (której się boi), przy jednoczesnym wyrażeniu oporu. W terapii ważne jest rozróżnienie - bierno-agresywność to symptom schematu, nie cecha charakteru.

Brouillette: coroczny rytuał urodzinowy. Siadasz z Inner Child i razem patrzycie w przyszłość. Piszesz list do siebie z przyszłości — do otwarcia w przyszłe urodziny. List zawiera słowa zachęty Inner Child + rady + życzenia kim chcesz się stać. Funkcjonuje jako tło motywacyjne przez cały rok.

Powtarzające się spotkanie w kalendarzu (z notyfikacją) wprowadzające nowy pozytywny habit: medytacja, trening, kreatywność, journal time. Cegiełki, z których buduje się ekosystem wzrostu.

Forma kontrataku wobec pułapki Podporządkowania: automatyczne robienie przeciwieństwa tego co inni mówią - nie jest to prawdziwa autonomia, lecz schemat sterowany przez pułapkę.

Buntownik to specyficzny styl kontrataku obecny w pułapce Podporządkowania. Osoba jest tak przyzwyczajona do bycia kontrolowaną, że automatycznie robi odwrotność tego co inni sugerują - bez refleksji czy to jest faktycznie właściwe. Jest to pseudoautonomia: pozorna niezależność, która nadal jest reakcją na schemat. Wymaga tyle samo wysiłku co uległość - tylko o przeciwnym znaku.

Wariant Brouillette'a: Chair 1 = HCA (twarzą do Chair 2). Chair 2 = trudny tryb (twarzą do Chair 1). Chair 3 = inner child (za Chair 2). 30 min w prywatnym miejscu; nagranie głosem do późniejszej destylacji flashcard.

Intensywne przyciąganie wynikające z dopasowania dawnych schematów partnerów.

Technika terapeutyczna polegająca na celowym przywołaniu i rozwijaniu obrazów w wyobraźni celem kontaktu z uczuciami, potrzebami lub wspomnieniami; stosowana do pracy z trybem Wrażliwego Dziecka.

Aspekt trybu Inner Critic (Brouillette): nieustanne wymaganie więcej („musisz pracować ciężej; weekend Ci się nie należy"); workaholic, problem z granicami pracy. Odpowiednik Jacoba „tryb wymagającego rodzica".

Regularne znęcanie się nad kimś fizycznie lub emocjonalnie w szkole, pracy, drużynie sportowej lub internecie; wywiera negatywny wpływ na zdrowie, pracę i sytuację osobistą ofiary.

Mechanizm obronny polegający na psychologicznym odcięciu od bolesnej rzeczywistości - adaptacyjny w dzieciństwie podczas traumy, destrukcyjny w dorosłości.

Dysocjacja jest mechanizmem obronnym dziecka poddanego przemocy lub traumie - pozwala przetrwać sytuację nie do zniesienia przez psychologiczne odejście od niej. W dorosłości, gdy schemat Nieufności jest aktywowany, dysocjacja może ponownie się uruchomić - osoba "odpływa", nie jest obecna emocjonalnie lub traci ciągłość doświadczenia. Przy silnych objawach dysocjacyjnych konieczna jest profesjonalna pomoc terapeutyczna.

Zachowanie unikające ponownego przeżycia bólu.

Brouillettowski termin dla wzajemnie wspierającej się sieci habitów codziennych. Sześć faz: behavior-change goals → planner → mindfulness → mode dialogue/diary/flashcard → self-retreat → life-goals revision → (powrót do 1).

Zaplanowane i oceniane działanie mające na celu sprawdzenie przekonania lub nabycie nowej umiejętności; ma strukturę: cel → przewidywanie → działanie → ocena → nagroda.

Technika gradualnej ekspozycji na unikane sytuacje - od najłatwiejszych (ocenianych 0) do najtrudniejszych (ocenianych 8) - z wielokrotnym powtarzaniem na każdym poziomie.

Ekspozycja hierarchiczna to struktura organizacyjna pracy behawioralnej. Terapeuta lub czytelnik tworzy listę sytuacji unikanych z powodu schematu, ocenionych na skali 0–8 trudności. Zaczyna od tych najłatwiejszych i systematycznie przechodzi do trudniejszych. Kluczowe jest wielokrotne powtarzanie każdego kroku aż lęk/dyskomfort się zmniejszy, zanim przejdzie się wyżej. Jest stosowana w rozdziałach o Izolacji społecznej, Zależności i Podatności na zagrożenia.

Technika stopniowego konfrontowania się z unikaną sytuacją w rzeczywistości - bezpośrednio, nie w wyobraźni - jako kluczowy element zmiany behawioralnej.

Ekspozycja in vivo to podstawowa technika pracy z unikaniem - wchodzenie w sytuacje które aktywują schemat, zamiast ich unikania. Jest kluczem do zmiany w Izolacji społecznej, Podatności na zagrożenia i Zależności. Zwykle jest stosowana hierarchicznie - od łatwiejszych do trudniejszych sytuacji. Wielokrotne wejście w sytuację bez katastrofy zmniejsza lęk przez habituację.

Technika celowego wyobrażania sobie trudnych lub lękowych sytuacji w bezpiecznym kontekście, w celu zmniejszenia emocjonalnej reaktywności na schemat.

Ekspozycja wyobraźniowa jest stosowana szczególnie przy pułapce Nieufności, gdzie bezpośrednia ekspozycja in vivo może być przedwczesna. Polega na wielokrotnym wyobrażaniu sobie sytuacji aktywujących schemat aż lęk się zmniejszy. Wymaga ostrożności - przy PTSD lub silnej traumie seksualnej lub fizycznej musi być prowadzona wyłącznie z terapeutą.

Emocje pojawiające się bezpośrednio po zadziałaniu bodźca - radość, żal, lęk, złość, zaskoczenie, wstręt; w psychoterapii: emocje stanowiące sedno problemu, wymagające pracy terapeutycznej.

Emocje 'społeczne' pojawiające się po pewnym czasie od bodźca, o reaktywnym charakterze, podlegające procesom poznawczym - zakłopotanie, zazdrość, poczucie winy, wstyd; mogą maskować emocje pierwotne.

Trwałe znaczenia i założenia nabyte przez silne doświadczenie emocjonalne.

Stan wynikający z chronicznego unikania schematu, w którym osoba nie jest zdolna do pełnego doświadczenia ani bólu, ani radości - wynik długotrwałego stylu unikania.

Emocjonalne zamrożenie jest ceną płaconą za długotrwałe unikanie schematu. Skoro schemat aktywuje bolesne emocje, a osoba unika tych emocji, stopniowo traci dostęp do całego spektrum emocjonalnego - zarówno do bólu, jak i do radości, miłości i ekscytacji. Skutkuje to pustką, apatią i trudnością w motywacji. Terapia wymaga stopniowego "rozmrażania" - doświadczania emocji w bezpiecznych warunkach.

**Głos**: „Naprawdę nie muszę nic mówić! Nie ma tu problemu, wszystko racjonalnie przeanalizowałem, rozumiem co się dzieje, więc nie ma potrzeby mieć żadnych uczuć. Czasem ludzie mówią mi: „Czemu nie jesteś o to zły?" albo „Wow, to musi być trudne" — i nie rozumiem czemu w ogóle to mówią. Czuję się niezręcznie kiedy ktoś skupia się na tym, co powinienem czuć." **Codzienność**: Dni bez emocji. Filtrowanie własnych uczuć tak długo, że stało się nieświadome. Trudność z rozpoznaniem potrzeb. Postrzegany jako zimny. Brak zabawowości i radości. Trudno zobaczyć jak schemat wpływa na jakość życia, bo „nie ma o czym". **Geneza w dzieciństwie**: Wyrażenie emocji powodowało kłopot lub karę. Często czynniki kulturowo-pokoleniowe — „dzieci i ryby głosu nie mają". Rodzice wychowani w tym samym wzorcu, przekazujący go dalej.

Zdrowe nastawienie do zmiany łączące współczucie wobec siebie z wymaganiem od siebie odpowiedzialności - termin stworzony przez Young i Klosko.

Empatyczna konfrontacja z sobą to postawa opisana przez autorów jako kluczowa dla procesu zmiany. Odróżnia się od samokrytyki (atak bez współczucia) i od pobłażliwości (współczucie bez wymagań). Wymaga uznania, że schemat był adaptacyjną odpowiedzią na trudne dzieciństwo - z jednoczesnym zdecydowanym postanowieniem by nie pozwolić mu nadal rządzić życiem. Termin ten pojawia się w rozdziale o filozofii zmiany jako jeden z jej filarów.

**Głos**: „Zawsze martwię się o rodzinę / partnera. Bardzo wchodzę w uczucia innych, w to co przeżywają, czego potrzebują. Myślę o innych bardziej niż o sobie. Czuję się tak związany z innymi, że moje poczucie tożsamości jest powiązane z nimi." **Codzienność**: Trudność z odrębnym zdaniem; opór wobec asertywności; pustka lub wina przy próbie niezależności. Wszyscy potrzebujemy innych dla wsparcia/wspólnoty/miłości — ale schemat odbiera ci sterowanie własną odrębnością. **Geneza w dzieciństwie**: Rodzina jako jedno psychologiczne ciało. Rodzice „budują" swoją samoocenę na dziecku. Decyzje zawsze zbiorowe — członkowie rodziny nie potrafią podjąć decyzji bez konsultacji.

Ochronna persona skrywająca przed światem prawdziwe, wrażliwe Ja - mocniejsza fasada zbudowana jako odpowiedź na wstyd i przekonanie o własnej wadliwości.

Fałszywe Ja to termin używany głównie w kontekście pułapki Niepełnowartościowości. Jest to persona, którą osoba buduje by ukryć przed innymi (i sobą) głęboko zakorzeniony wstyd i przekonanie o własnej wadliwości. Fałszywe Ja może przybierać formy kontrataku (narcyzm, grandiozja) lub unikania (izolacja, emocjonalne zamrożenie). Zmiana wymaga stopniowego demontowania tej fasady - co jest procesem emocjonalnie przerażającym.

Pięć fundamentalnych potrzeb dziecka (Young, cytowane przez Brouillette'a): (1) bezpieczeństwo, miłość i opieka; (2) pewność siebie i poczucie tożsamości; (3) walidowane uczucia i potrzeby; (4) kochająca dyscyplina i granice; (5) radość, zabawa i kreatywność.

Intensywne traumatyczne wspomnienie, w którym ofiara odczuwa jakby epizod z przeszłości rozgrywał się teraz - charakterystyczne dla pułapki Nieufności.

Flashback różni się od zwykłego wspomnienia tym, że jest doświadczany w czasie teraźniejszym - jakby trauma działa się teraz. Towarzyszy mu pełna reaktywacja emocjonalna (strach, panika) i często fizyczna (szybkie bicie serca, pocenie). Jest objawem PTSD i charakterystyczny dla głębokiej pułapki Nieufności wynikającej z przemocy. Praca z flashbackami wymaga specjalistycznej pomocy terapeutycznej.

Mapa trzech pokoleń rodziny używana do widzenia wzorców relacyjnych.

Emocje charakteryzujące się silnym pobudzeniem i/lub impulsywnym działaniem - wściekłość, złość, bunt; pojęcie używane w terapii schematów do opisu stanów wymagających regulacji.

Brouillettowski wariant Healthy Adult Younga/Jacoba, podkreślający opiekuńczość: nie tylko prowadzi, ale aktywnie troszczy się o inner child i waliduje inne tryby. Stan + droga w jednym. Sprowadza się do voice — pozycji, z której mówisz jednym głosem łączącym ideal-parent, wartości, perspektywę i pewność.

Zaburzenie osobowości charakteryzujące się teatralnym zachowaniem mającym zwrócić uwagę, nieodpowiednimi zachowaniami uwodzicielskimi, przesadną autoprezentacją, gwałtownymi zmianami emocji i dramatyczną ekspresją.

Imaginacyjny obraz siebie-dziecka, funkcjonujący jako mentalny pośrednik do emocji i potrzeb z wczesnego dzieciństwa, do których nie ma dostępu narracyjnego. Brouillette używa zdjęcia z 5. r.ż. jako kotwicy.

**Głos**: „Pierdolę to, mam dość pracy, poświęceń, hałasu. Potrzebuję przerwy i robię co chcę. Chcę być sobą — to znaczy cieszyć się teraz, nie martwić się tą całą presją. Nie chcę myśleć o tych trudnych rzeczach, nic złego w przerwie. Zasługuję na to. A gdy mnie przyciskają — moja odpowiedź: nie obchodzi mnie to teraz. Robię co chcę. Jak Ci się to podoba?" **Codzienność**: Prokrastynacja. Nadmiarowy screen-time. Trudność wstać z łóżka. Substance abuse. Binge-eating. Konflikt: wiem że powinienem, ale nie potrafię się powstrzymać; tylko żal po fakcie. Może zagrażać karierze i celom osobistym. **Geneza w dzieciństwie**: Skrajności — albo zbyt liberalne wychowanie bez struktury, albo zbyt surowe — buntownicza reakcja umacniana przez konsekwencje (kara wzmacnia bunt zamiast go gasić).

Jednorazowy 15–30-min slot w kalendarzu PRZED triggering event (rozmowa kwalifikacyjna, randka, spotkanie z szefem) z konkretnym flashcardem. „Przechwytuje" mode-triggering w trybie HCA-mindsetu.

Krótkie pisemne narzędzie terapeutyczne zawierające opis aktywacji schematu, argumenty obalające i plan działania - czytane codziennie lub w momencie aktywacji.

Karta pamięci to jedno z kluczowych narzędzi 8-etapowego programu zmiany. Zawiera opis sytuacji aktywującej schemat, emocje i myśli z tym związane, racjonalne argumenty obalające schemat oraz konkretny plan działania. Autorzy prezentują ponad 12 wypełnionych przykładów kart - po jednej (lub więcej) dla każdej pułapki. Karta jest noszona przy sobie i czytana gdy człowiek czuje, że schemat się uaktywnia.

Potoczna nazwa terapeutyczna trybu Karzącego Rodzica - uproszczone określenie 'Głos', stosowane w praktyce zamiast pełnej nazwy trybu.

Kompensacyjny wzorzec w pułapce Zależności: dążenie do skrajnej samodzielności i odmawianie pomocy, by ukryć głęboki lęk przed byciem zależnym.

Kompulsywna niezależność to styl kontrataku w schemacie Zależności. Osoba reaguje na głęboki lęk przed zależnością przez skrajną autonomię - odmawia pomocy, nigdy nie prosi, radzi sobie ze wszystkim sama. Zewnętrznie wygląda jak siła, wewnętrznie napędzana jest lękiem. Często wyrasta z dzieciństwa, w którym dziecko musiało "być dorosłe" (dziecko w roli rodzica). Pod stresem schemat zależności może się ujawnić.

Odmiana pułapki Bezwzględnych standardów skupiona na perfekcyjnym porządku, szczegółach i precyzji - niezdolność do tolerowania niedoskonałości.

Kompulsywność perfekcjonistyczna to jedna z trzech odmian Bezwzględnych standardów. Fokus jest na detalach, porządku i perfekcji procesu - nie koniecznie na osiągnięciach jako takich. Może przejawiać się jako niezdolność do zakończenia projektu (bo nie jest idealny), spędzanie nieproporcjonalnego czasu na detalach nieistotnych dla rezultatu lub silny dyskomfort gdy coś jest "nie tak".

Wyobrażeniowy pojemnik na trudne sprawy, który pozwala dawkować pracę.

Metafora wkładów i wypłat w jakości związku.

Potoczna nazwa terapeutyczna trybu Wymagającego Rodzica lub całości trybów rodzicielskich - stosowana zamiennie z 'Głos' w praktyce.

22-itemowy kwestionariusz samooceny Young i Klosko do identyfikacji aktywnych pułapek życiowych, z 6-stopniową skalą i dwoma perspektywami czasowymi.

YLQ to główne narzędzie diagnostyczne w rozdziale o rozpoznaniu pułapek. Zawiera 22 twierdzenia - dwa na każdą pułapkę - oceniane w skali 1–6, z dwoma perspektywami: jak było przez całe życie i jak jest teraz. Wyniki wskazują aktywne pułapki i ich nasilenie. Uzupełnia go 11 szczegółowych kwestionariuszy (po jednym na każdą pułapkę) w rozdziałach poświęconych poszczególnym pułapkom.

Wzorzec przywiązania Bowlby'ego charakteryzujący się zwiększonym niepokojem i desperacką potrzebą bliskości po traumatycznej separacji - biologiczne podłoże schematu Porzucenia.

John Bowlby opisał trzy fazy reakcji niemowląt na separację: protest (lęk i wołanie), rozpacz i izolacja/nowe przywiązanie. U niemowląt, które doświadczyły niestabilnej lub nieprzewidywalnej opieki, wykształca się lękowy styl przywiązania - większa czułość na każdy sygnał odejścia, desperacja przy separacji, trudność z uspokojeniem. Autorzy wskazują to jako biologiczne tło pułapki Porzucenia.

Mechanizm, w którym ofiara przemocy staje się sprawcą - odtwarza wzorzec przemocy z dzieciństwa na nowych ofiarach.

Łańcuch przemocy opisuje jeden ze stylów radzenia ze schematem Nieufności - kontratak w postaci stania się sprawcą. Osoba, która jako dziecko była ofiarą, odtwarza rolę sprawcy wobec własnych dzieci, partnerów lub innych słabszych. Nie jest to nieuchronne - rozpoznanie schematu i terapia mogą przerwać ten łańcuch. Jest to jednocześnie argument za obowiązkową terapią sprawców przemocy.

Brouillette: mindfulness to nie tylko relaksacja, to baseline self-compassion, patience i awareness. Składa się z dwóch elementów: (1) regularna praktyka 10 min — sitting lub walking; (2) element duchowy: twoja własna wizja przynależności (natura, muzyka, miłość, religia, kosmos). Bez wizji większego niż ty mindfulness staje się techniczny i ponury. Źródła stylu: Thich Nhat Hanh (Plum Village), Tara Brach, Jack Kornfield.

Brouillette'owski termin dla rozszerzonego chairwork: rozmowa HCA z trybem (coping child / difficult coping / inner critic) po sześciu zasadach — Connect / Goal / Explain harm / Limit / Care / Promise — z dotarciem do inner child.

Destylacja „greatest hits" z wpisów Mode Image Diary: konkretny tryb + najlepsze zdania HCA → karta lub voice memo w telefonie. Do szybkiego użycia w momencie triggeringu.

5-pytaniowy formularz po incydencie triggering: trigger / mode triggered / HCA response (connect/goal/explain harm/limit) / inner child position + feelings / HCA care + validation (care/promise). Adaptacja CBT diary cards.

Skojarzenie między teraźniejszą sytuacją a sytuacją z przeszłości, w której występowały powiązane emocje; podobieństwo na poziomie emocji (nie treści) - np. panika gdy szef mówi beznamiętnie, bo tak brzmiał ojciec przed wybuchem wściekłości.

Wzorzec rodzicielski, w którym rodzic nie pozwala dziecku rozwijać samodzielności przez nadmierne chronienie, wyręczanie i podejmowanie decyzji za dziecko.

Nadopiekuńczość jest głównym źródłem pułapki Zależności. Rodzic w obawie o dziecko lub z własnych schematów (np. z własną pułapką Podatności) nie daje mu możliwości samodzielnego doświadczania świata. Dziecko nie uczy się radzić sobie z trudnościami - rośnie bez poczucia własnej kompetencji. Często idzie w parze z uwikłaniem fuzji - trudnością w odróżnieniu własnej tożsamości od rodzica.

**Głos**: „Powiedzmy sobie szczerze, wiem że nigdy się nie układa tak jak chcę. Tak było zawsze i nic nie wskazuje że się to zmieni. Może innym ludziom się układa, ale nie mnie. Nie znoszę gdy bliscy mówią mi żebym był bardziej pozytywny — brzmi to głupio. Przynajmniej jestem mądry — wiem jaka jest rzeczywistość, lepiej to akceptować, nie rozczarowywać się ciągle. Skupiam się na twardych faktach." **Codzienność**: Negatywność jako tarcza przed rozczarowaniem. Sound like a paradox — ale jeśli akceptujesz pesymistyczne spojrzenie, mniej Cię rozczaruje. Self-fulfilling prophecy: unikając nadziei, odcinasz sobie szanse poprawy. Z czasem stosujesz dowody na to że „masz rację" („patrz, znowu mi się nie udało"). **Geneza w dzieciństwie**: Często rodzice z tym samym schematem — transferują go przez własną opiekę. Także osoby po wielkich upheaval (uchodźstwo, kryzys ekonomiczny, długotrwała trauma). Lub dzieci doświadczające stałego nieszczęścia (abuse w domu, bullying w szkole) — negatywność staje się comfort zone i ścianą przed czułością.

Nierealna, chroniona przestrzeń romansu oddzielona od codzienności małżeństwa.

Brouillettowska fraza: jakkolwiek złożone są dialogi trybów, ostateczny cel jest jeden — opiekuńcza więź HCA z wewnętrznym dzieckiem. To „gwiazda polarna" całego procesu.

Uzdrawiający obraz mentalny lub narysowana scena pokazująca wewnętrzne dziecko przyjęte i bezpieczne - służy jako codzienne przypomnienie i źródło odwagi przy poczuciu wykluczenia.

Wzorzec ograniczenia lub zerwania kontaktu emocjonalnego.

Tryb biernego odcięcia od uczuć.

Aspekt terapii schematu, w którym terapeuta dostarcza pacjentowi częściowego rodzicielskiego wsparcia emocjonalnego w bezpiecznych granicach relacji terapeutycznej.

Ograniczone rodzicielstwo (limited reparenting) to jeden z kluczowych aspektów terapii schematów Younga. Terapeuta celowo dostarcza pacjentowi tego, czego brakowało od rodziców - ciepło, empatię, ochronę, walidację - w granicach etyki terapeutycznej. "O"Ograniczone" wskazuje, że jest to dostosowane do kontekstu zawodowego, a nie pełne rodzicielstwo zastępcze. Jest szczególnie ważne przy pracy z pułapką Deprywacji emocjonalnej i Nieufności.

Odmiana pułapki Bezwzględnych standardów skupiona na nadmiernym wartościowaniu sukcesu zawodowego, rywalizacji i wyników kosztem zdrowia, relacji i przyjemności.

Orientacja na osiągnięcia to styl Bezwzględnych standardów, w którym miernikiem wartości jest sukces zawodowy i produktywność. Osoba nie potrafi odpoczywać bez poczucia winy, traktuje urlop jako stratę czasu i definiuje siebie przez osiągnięcia. Często powiązana z osobowością Typu A. Jej źródłem jest miłość warunkowa - byłem kochany tylko gdy odnosiłem sukcesy.

Odmiana pułapki Bezwzględnych standardów skupiona na nadmiernym akcentowaniu władzy, pieniędzy i prestiżu jako substytutów poczucia własnej wartości.

Orientacja na status to styl Bezwzględnych standardów, w którym miernikiem wartości jest pozycja społeczna, zamożność i prestiż. Osoba ocenia siebie i innych przez pryzmat statusu - "czy mam lepszy samochód, droższy dom, wyższe stanowisko". Status jest substytutywnym wypełnieniem braku autentycznej wartości własnej, ale nigdy nie daje trwałego poczucia bycia wystarczającym.

Termin Brouillette'a: narracyjne ujęcie dzieciństwa jako historii powstawania potrzeb, schematów i trybów. Pozwala czytać własne życie jak powieść - z empatią dla głównego bohatera.

Indywidualny zestaw nadrzędnych celów życiowych obejmujący pięć sfer: pracę, relacje, wypoczynek, ciało i sferę duchową - niezbędny dla procesu zmiany przekraczającej eliminację pułapek.

Osobista wizja to centralny element filozofii zmiany - etapu po "n"naprawie" pułapek, gdzie człowiek buduje aktywne, spełnione życie. Obejmuje pięć sfer: pracę/karierę, relacje intymne, kontakty społeczne, zdrowie/ciało, wypoczynek i sferę duchową. Autorzy podkreślają, że eliminacja pułapek jest warunkiem koniecznym, ale nie wystarczającym - bez pozytywnej wizji człowiek pozostaje w pustce.

Strategia radzenia sobie polegająca na zachowaniu odwrotnym do schematu - np. nadmierna pewność siebie przy schemacie wadliwości; przynosi poczucie siły, lecz blokuje kontakt z prawdziwymi potrzebami.

Zamiana ról między rodzicem a dzieckiem spowodowana niewywiązywaniem się dorosłego ze swych obowiązków; dziecko jest nadmiernie obciążone rolą rodzica i troską o członków rodziny, choć jest na to za młode.

Świadoma część osoby, która chce pozbyć się problemu.

Ukryta funkcja problemu, która coś chroni lub umożliwia.

Piąta potrzeba - wolność wyrażania własnych uczuć, potrzeb, opinii i zainteresowań bez lęku przed odrzuceniem lub karą.

Niezaspokojona potrzeba autoekspresji prowadzi do Podporządkowania (tłumienie własnych potrzeb z lęku przed karą lub z poczucia winy). Kiedy rodzice karali dziecko za wyrażanie emocji lub potrzeb, dziecko uczyło się że własne "c"chcę" jest niebezpieczne. Prowadzi to do chronicznego podporządkowywania się życzeniom innych i trudności z asertywnym wyrażaniem siebie w dorosłości.

Trzecia potrzeba podstawowa - zdolność do odseparowania się od rodziców i samodzielnego, kompetentnego funkcjonowania - której niezaspokojenie prowadzi do Zależności i niekompetencji.

Potrzeba autonomii obejmuje dwa aspekty: separację psychologiczną od rodziców oraz poczucie własnej kompetencji. Niezaspokojona przez nadopiekuńczość lub fuzję prowadzi do Zależności i niekompetencji. Niezaspokojona przez zbyt mało wsparcia może prowadzić do kompulsywnej niezależności. Zdrowe zaspokojenie wymaga stopniowego rozszerzania granic przy zachowaniu bezpiecznej bazy.

Pierwsza z sześciu podstawowych potrzeb dziecięcych - fundament dla poczucia, że otoczenie jest bezpieczne, przewidywalne i stabilne.

Niezaspokojona potrzeba bezpieczeństwa generuje pułapki związane z lękiem przed opuszczeniem i zagrożeniem: Porzucenie (brak stabilności więzi), Nieufność (niebezpieczni ludzie) i Podatność na zagrożenia (niebezpieczny świat). Bezpieczeństwo jest podstawowym warunkiem dla wszelkiego zdrowego rozwoju - bez niego dziecko nie może eksplorować świata ani budować relacji.

Druga potrzeba podstawowa - miłość, uwaga, empatia, szacunek i zrozumienie od rodziny i rówieśników - której niezaspokojenie prowadzi do Deprywacji emocjonalnej i Izolacji społecznej.

Potrzeba kontaktu obejmuje kilka aspektów: ciepło i miłość, uwagę i zainteresowanie, empatię i zrozumienie, szacunek i walidację. Jej niezaspokojenie przez rodziców prowadzi do Deprywacji emocjonalnej (brak troski, empatii lub opieki). Niezaspokojenie przez rówieśników prowadzi do Izolacji społecznej. Jest to potrzeba, która rośnie przez całe życie - dorośli również jej potrzebują.

Czwarta potrzeba - bycia akceptowanym, walidowanym i docenianym takim, jakim się jest - której niezaspokojenie prowadzi do Niepełnowartościowości i Skazania na niepowodzenia.

Potrzeba poczucia wartości obejmuje poczucie bycia wartościowym w sferze prywatnej (kochanym), społecznej (akceptowanym przez rówieśników) i zawodowej (kompetentnym). Krytyczny lub odrzucający rodzic frustruje tę potrzebę i generuje Niepełnowartościowość i wstyd. Rodzic akcentujący tylko osiągnięcia generuje Bezwzględne standardy osobiste. Zaspokojenie wymaga bezwarunkowej akceptacji.

Szósta potrzeba - akceptacja realnych granic zachowania, nauka brania pod uwagę potrzeb innych i budowanie samokontroli - której niezaspokojenie prowadzi do Roszczeń.

Potrzeba realnych ograniczeń jest jedyną z sześciu potrzeb, której niezaspokojenie nie polega na braku troski - lecz na nadmiarze pobłażliwości. Rodzice, którzy nie stawiają dziecku realnych granic (zbyt permisywni, uwielbiający bezwarunkowo) generują pułapkę Roszczeń. Dziecko nie uczy się że inni mają potrzeby, że muszą istnieć kompromisy i że nie wszystko mu się należy.

Impulsy lub pragnienia ważne dla jednostki; konieczne do zaspokojenia dla satysfakcjonującego życia bez problemów psychicznych - niezaspokojone potrzeby w dzieciństwie są źródłem schematów i trybów.

Akt nadania nazwy schematowi lub trybowi tworzy psychologiczny dystans i otwiera świadomy wybór. W schema therapy nazywanie poprzedza pracę z trybem. Brouillette porównuje to do mapowania genomu.

Autentyczna, wrażliwa osobowość ukryta za fałszywym Ja - przekonana o własnej nieakceptowalności, lecz zdolna do autentycznych relacji gdy zostanie odsłonięta.

Prawdziwe Ja to termin w parze z Fałszywym Ja - opisuje ten aspekt osobowości, który jest autentyczny, wrażliwy i zdolny do głębokiego kontaktu. Osoby z pułapką Niepełnowartościowości ukrywają swoje prawdziwe Ja, bo są przekonane, że zostanie odrzucone. Celem terapii jest stworzenie warunków, w których Prawdziwe Ja może się ujawnić - najpierw w relacji terapeutycznej, potem stopniowo w relacjach bliskich.

Odkładanie koniecznych, ale nieprzyjemnych zadań na później, często na czas bliżej nieokreślony.

Freudowski mechanizm nieświadomego powtarzania bolesnych doświadczeń z przeszłości w dorosłym życiu - podstawa do zrozumienia, dlaczego schematy się utrwalają.

Przymus powtarzania to koncepcja Freuda - nieświadome dążenie do odtwarzania bolesnych doświadczeń z przeszłości. Young i Klosko odwołują się do niej by wyjaśnić, dlaczego ludzie wchodzą w relacje z partnerami, którzy powtarzają wzorzec krzywdzący z dzieciństwa. To nie masochizm - to schemat szukający potwierdzenia i "znajomości".

Aspekt trybu Inner Critic (Brouillette): surowy, atakujący („jesteś bezwartościowy / żałosny / pieprzysz wszystko"). Atakuje za robienie i za nierobienie. Odpowiednik Jacoba „tryb karzącego rodzica".

**Głos**: „Jestem takim idiotą. Czemu zrobiłem ten błąd? Ciągle pieprzę coś w życiu, to nie do zaakceptowania. Czy kiedykolwiek się ogarnę, czy jestem skazany na tę pracę / ten związek na zawsze?" **Codzienność**: To bardzo prywatny, wewnętrzny głos — jeden z najgłośniejszych i najtrudniejszych do pokonania. Współpracownicy i bliscy słyszą go czasem mimowolnie. Sam słyszysz go w surowych wewnętrznych osądach o sobie i innych — np. pod prysznicem ciągły strumień złośliwych komentarzy. **Geneza w dzieciństwie**: Rys sadyzmu w wychowaniu — niektórzy rodzice wybierają surowość jako narzędzie. Jaki ton używa rodzic, ten ton zostaje powiększony w psychice dziecka i obrócony do wewnątrz. Jakkolwiek surowy był rodzic — dziecko staje się surowsze wobec siebie. Rdzeń: „gdybym był wystarczająco surowy, w końcu nauczyłbym się lekcji".

Moment zatrzymania automatycznej reakcji i przejścia do zdrowszego działania.

Technika oddzielenia głosu lub trybu i prowadzenia z nim dialogu.

Brouillette: co 90 dni, 1–2h w cichym, prywatnym miejscu. Przegląd dziennika i planera. Pytanie kompasowe: czy zmiany są zgodne z wartościami? 20+ min mindfulness. Notatki na kolejne 3 miesiące. Operacjonalizacja fazy 5 Ecosystem of Growth.

Sposób zmagania się z trudnymi i ważnymi wydarzeniami życiowymi; strategie mogą być adaptacyjne (trwałe rozwiązanie) lub nieadaptacyjne (krótkotrwała ulga, problem się utrzymuje).

Doświadczenie niosące trwałe emocjonalne znaczenie i podatność.

Samoocena oparta na bezwarunkowej walidacji i dialogu HCA z wewnętrznym dzieckiem, niezależna od osiągnięć ani akceptacji innych. Cel pracy schema-terapeutycznej w ujęciu Brouillette'a.

Aktualizacja emocjonalnego uczenia się przez nowe kontrastujące doświadczenie.

Technika wyobraźniowa polegająca na wejściu dorosłego Ja w bolesne wspomnienie z dzieciństwa i zaopiekowaniu się wewnętrznym dzieckiem - dawaniu opieki i empatii, których brakowało.

Reparenting to centralny element pracy emocjonalnej w programie zmiany. Osoba wyobraża sobie bolesną scenę z dzieciństwa - jako obserwator lub uczestnik - i wprowadza do niej dorosłe Ja, które chroni zranione dziecko, mówi mu co potrzebuje usłyszeć lub odpędza krzywdzącego rodzica. Praca ta jest intensywnie emocjonalna i wymaga ostrożności - przy silnej traumie powinna być prowadzona z terapeutą. Terapeuta może też prowadzić reparenting bezpośrednio w sesji (limited reparenting).

Strukturalna rozmowa pary oparta na mówieniu, powtarzaniu i uzgadnianiu.

Zasada z psychologii społecznej: systematycznie przeszacowujemy własny wkład w relację (o ok. 50%); obiektywnie zrównoważony związek może być subiektywnie odczuwany jako nierówny - ważna wiedza przy konfliktach o podział obowiązków.

Wariant pułapki Podporządkowania napędzany empatią i poczuciem winy - osoba rezygnuje z własnych potrzeb bo czuje się odpowiedzialna za dobrostan innych.

Samopoświęcenie różni się od uległości motywacją: nie lęk, lecz empatia i poczucie winy. Osoba czuje się autentycznie odpowiedzialna za szczęście i dobrostan innych - ich ból staje się jej bólem. Prowadzi do wyczerpania, ukrytego gniewu i relacji, w których osoba zawsze daje, nigdy nie bierze. Przykładem jest dziecko w roli rodzica (parentified child) - William z rozdziału o Podporządkowaniu.

Mechanizm, w którym oczekiwanie porażki prowadzi do unikania → rzeczywistej stagnacji → potwierdzenia schematu - zamykając błędne koło.

Samospełniająca się przepowiednia jest szczególnie widoczna w pułapce Skazania na niepowodzenia: osoba nie próbuje (bo i tak poniesie porażkę), więc rzeczywiście niczego nie osiąga, co potwierdza schemat. Mechanizm ten działa w wielu pułapkach - w Porzuceniu (osoba sabotuje relacje → partnerzy odchodzą → "wiedziałam"), w Izolacji (unikam ludzi → nie mam znajomych → "jestem outsiderem").

Wcześnie wyuczony, trwały wzorzec organizowania doświadczenia: obejmuje wspomnienia, emocje, reakcje ciała, przekonania oraz oczekiwania wobec siebie i innych. Gdy coś go aktywuje, działa jak filtr — zawęża obraz rzeczywistości, uruchamia stary ból i zwiększa prawdopodobieństwo automatycznej, znajomej reakcji. Nie determinuje zachowania, ale silnie je popycha.

Schemat to wzorzec myślenia i odczuwania, który człowiek utrwala od dzieciństwa jako prawdę o sobie lub świecie. Nawet gdy jest fałszywy i destrukcyjny, odczuwany jest jako oczywisty fakt. Schematy są odporne na zmianę, ponieważ osoba nieświadomie organizuje swoje doświadczenia tak, żeby je potwierdzać. Jeffrey Young i Janet Klosko zidentyfikowali 11 takich wzorców - nazewnictwo polskie to "pułapki życiowe", angielskie to "lifetraps".

Termin Brouillette'a: zastępczy mechanizm, w którym coping (poddanie / unikanie / nadkompensacja) symuluje samoocenę po braku bezwarunkowej miłości w dzieciństwie. W dorosłości blokuje budowę real self-esteem.

**Głos**: „Zawsze gotowy się angażować, pomóc, podać pomocną dłoń. Chcę pomagać i ludzie to doceniają. Czuję też że muszę dbać o innych, żeby mnie chcieli. Czuję że nie jestem wystarczająco dobry — muszę zasłużyć / poświęcić się / pracować na miłość. Jeśli mówię o swoich potrzebach, czuję winę." **Codzienność**: Wolontariackie poświęcenia dla osób, na które nie ma się ochoty, ale „czuję że tak trzeba". Różni się od subjugacji: tu chodzi o aktywne dawanie, nie o uleganie z pozycji słabszej. **Geneza w dzieciństwie**: Dziecko obawiało się że jest „za dużo" dla opiekuna. Zinternalizowało rolę opiekuna/pomocnika — często rodzic z własnymi niezaspokojonymi potrzebami, dziecko jako jego stabilizator emocjonalny.

Doświadczenie powtarzania tych samych problemów mimo prób zmiany. U Brouillette'a sygnał, że pracujesz na poziomie zachowania bez ruszania core belief.

Styl radzenia ze schematem polegający na zachowywaniu się dokładnie odwrotnie niż schemat sugeruje - np. grandiozja zamiast wstydu - przy czym schemat pozostaje nienaruszony pod powierzchnią.

Kontratak to trzeci styl radzenia ze schematem. Osoba zachowuje się odwrotnie do schematu - ktoś ze schematem bezwartościowości staje się narcystyczny i arogancki, ktoś ze schematem zależności staje się kompulsywnie niezależny. Kontratak może wyglądać jak zdrowe zachowanie z zewnątrz, ale jest napędzany schematem, nie autentyczną siłą. Pod powierzchnią schemat pozostaje aktywny i ujawnia się pod stresem.

Styl radzenia ze schematem polegający na akceptowaniu schematu jako prawdziwego i aktywnym wzmacnianiu go przez zniekształcanie rzeczywistości i wybór środowiska potwierdzającego.

Podporządkowanie to jeden z trzech stylów radzenia. Osoba ze stylem surrender nie walczy ze schematem - po prostu go żyje: wybrało partnerów którzy go potwierdzają, interpretuje neutralne zdarzenia jako dowód, myśli i czuje się "zgodnie ze schematem". Jest to styl najbardziej niewidoczny, bo wygląda jak "po prostu taki jestem". Zmiana wymaga rozpoznania momentów, gdy schemat mówi, a nie rzeczywistość.

Styl radzenia ze schematem polegający na ochronie przed bólem przez unikanie myślenia, odczuwania i wchodzenia w sytuacje aktywujące schemat - efektem jest emocjonalne zamrożenie.

Unikanie to styl radzenia, w którym osoba nie poddaje się schematowi ani go nie kompensuje - po prostu unika wszystkiego, co mogłoby go aktywować. Unikanie może być behawioralne (unikanie sytuacji), poznawcze (unikanie myślenia o schemacie) lub emocjonalne (odcinanie się od uczuć). Długoterminowym efektem jest emocjonalne zamrożenie - niemożność odczuwania ani bólu, ani radości. Unikanie jest "s"skałą na której jest zbudowana Izolacja społeczna".

Strategia radzenia sobie polegająca na uleganiu schematowi - zachowaniu i odczuwaniu zgodnym z dysfunkcyjnym wzorcem, co przynosi chwilową ulgę lecz utrwala problem.

Przekonanie, że własny sukces jest przypadkowy lub nieusprawiedliwiony - i że wkrótce zostanie się "n"nakrytym" jako niekompetentny mimo obiektywnych osiągnięć.

Syndrom oszusta to charakterystyczny styl kontrataku w pułapce Skazania na niepowodzenia: osoba osiąga, awansuje, zdobywa tytuły - ale jest głęboko przekonana, że to pomyłka lub szczęście. Strach przed "n"nakryciem" jest stałym tłem. Różni się od stagnacji tym, że osoba zewnętrznie odnosi sukcesy - wewnętrznie nadal jest "skazana na niepowodzenia".

Procedura przerywania narastającego gniewu przez fizyczne wyjście z sytuacji lub zatrzymanie się, stosowana gdy gniew osiąga 4 na skali 0–8.

Technika time-out jest głównym narzędziem pracy z impulsywnym gniewem w pułapce Roszczeń. Skala gniewu 0–8 jest używana do monitorowania intensywności - gdy osiągnie 4, osoba natychmiast wychodzi z sytuacji (fizycznie lub mentalnie przez liczenie). Wróci do rozmowy gdy gniew wróci do 1–2. Celem jest przerwanie automatycznej reaktywności zanim impuls zamieni się w destrukcyjne działanie.

Integracyjna metoda terapeutyczna Young i Klosko łącząca CBT, techniki emocjonalne i wyobraźniowe oraz podejście relacyjne do przekształcania głęboko zakorzenionych wzorców osobowościowych.

Terapia pułapek życiowych jest podejściem integracyjnym - łączy elementy CBT (praca poznawcza z przekonaniami), techniki emocjonalne (reparenting, praca z wewnętrznym dzieckiem, pismo do rodziców) i podejście relacyjne (limited reparenting terapeuty). Została stworzona dla pacjentów z chronicznymi wzorcami osobowościowymi, którzy nie reagują na standardowe CBT. Książka Young i Klosko to samopomocowa wersja tej terapii.

Chwilowy stan „tu i teraz” — pakiet emocji, myśli, doznań ciała, impulsów i zachowań, który w danej sytuacji przejmuje ster. To chwilowa aktywacja schematu lub stylu radzenia sobie, a nie trwały wzorzec; centralna jednostka pracy w terapii schematów.

Aktualny stan „tu i teraz”: pakiet emocji, myśli, doznań ciała, impulsów i zachowań, który w danej sytuacji przejmuje ster. Tryb może wyrażać ból Wrażliwego Dziecka, głos wewnętrznego krytyka, strategię radzenia sobie albo zdrową część osoby. W odróżnieniu od schematu — względnie trwałego wzorca — tryb jest jego chwilową aktywacją; to centralna jednostka pracy w terapii schematów.

Aktualny stan uczuć, myśli i zachowania powiązany z aktywowanym schematem.

Trzy rodziny dysfunkcyjnych trybów radzenia sobie z bólem emocjonalnym i niezaspokojonymi potrzebami: Uległy Poddany (surrender), Unikanie (avoidance) i Nadmierna Kompensacja (overcompensation).

Każda życiowa pułapka jest: (1) wzorcem przez całe życie, (2) autodestrukcyjna oraz (3) trudna do zlikwidowania.

Autorzy definiują pułapkę przez trzy nierozłączne cechy. Po pierwsze, jest wzorcem trwałym - zaczyna się w dzieciństwie i trwa przez całe dorosłe życie. Po drugie, jest autodestrukcyjna - szkodzi osobie, która ją posiada, mimo że jest subiektywnie odczuwana jako prawda. Po trzecie, jest odporna - próby zmiany wywołują opór, ponieważ schemat jest zinternalizowany jako tożsamość.

Proces uczenia się przez obserwowanie innych, które może być zamierzone (naśladowanie trenera) lub mimowolne (naśladowanie złego przykładu); podstawowy mechanizm przekazywania wzorców zachowania z rodziców na dzieci.

Wariant pułapki Podporządkowania napędzany lękiem przed karą lub porzuceniem - osoba rezygnuje z własnych potrzeb bo czuje, że nie ma wyboru.

Uległość różni się od samopoświęcenia motywacją: nie empatia i wina, lecz lęk. Osoba nie wierzy, że ma prawo do własnych potrzeb - i lęka się konsekwencji asertywności (kara, odrzucenie, gniew drugiej osoby). Paradoksalnie, uległość i samopoświęcenie mogą współistnieć w tej samej osobie, a ich wzajemny stosunek może się zmieniać zależnie od relacji.

Odmiana pułapki Roszczeń: generalny brak samokontroli i dyscypliny, reagowanie na impulsy natychmiast bez brania pod uwagę konsekwencji dla siebie i innych.

Uprawnienie do impulsywności to odmiana Roszczeń skupiona na braku samokontroli: osoba nie toleruje frustracji, nie potrafi odłożyć gratyfikacji i reaguje natychmiast na każdy impuls. Technika time-out i skala gniewu 0-8 są kluczowymi narzędziami pracy. Rodzicielski pierwowzór: rodzic, który nigdy nie wymagał od dziecka dyscypliny lub kontroli impulsów.

Odmiana pułapki Roszczeń: poczucie prawa do bycia opiekowanym jak dziecko przez dorosłe osoby w swoim otoczeniu.

Uprawnienie do bycia zależnym to styl Roszczeń, w którym osoba oczekuje, że inni będą pełnić rolę rodzica - zaspokajając jej potrzeby opieki, decyzyjności i prowadzenia. Gniew pojawia się gdy inni nie wypełniają tej roli. Różni się od pułapki Zależności tym, że tutaj mamy roszczenie i gniew, nie lęk. Rodzicielski pierwowzór: rodzic, który traktował dziecko jak małe dziecko przez całe adolescencję.

Nadmierne zaangażowanie emocjonalne utrudniające odrębność.

Wewnętrzna reprezentacja siebie z okresu dzieciństwa - zamrożona w bólu i aktywowana przez ćwiczenia wyobraźniowe jako punkt wejścia do pracy emocjonalnej.

Pojęcie wewnętrznego dziecka wskazuje na tę część osobowości, która nosi ból i schematy z dzieciństwa. W terapii schematów jest punktem wejścia dla pracy wyobraźniowej - ćwiczenie reparentingu polega na "w"wejściu" wyobraźnią w bolesne wspomnienie i zaopiekowaniu się tym wewnętrznym dzieckiem przez dorosłe Ja. Kontakt z wewnętrznym dzieckiem umożliwia przepracowanie emocji, które wcześniej były zamrożone lub zracjonalizowane.

Współczesna alternatywna nazwa dla trybów rodzicielskich (Karzący Rodzic, Wymagający Rodzic, Rodzic WPW) - coraz powszechniej stosowana wśród terapeutów schematów, bo unika konfliktu lojalności wobec prawdziwych rodziców.

Historyczna lub alternatywna nazwa trybów rodzicielskich; może wywoływać konflikt lojalności między zwalczaniem trybu a szanowaniem prawdziwego rodzica - stąd tendencja do zastępowania go terminem 'Wewnętrzny Krytyk'.

Tryb dziecięcy bólu, strachu, smutku lub wstydu.

Indywidualny wrodzony zbiór osobistych preferencji i zainteresowań prowadzących do spełnienia, wykrywane przez uważność na sygnały emocjonalne i cielesne.

Autorzy opisują wrodzone skłonności jako jeden z filarów osobistej wizji - tego, co człowiek naprawdę lubi robić, gdy schematy nie zakłócają percepcji. Są odkrywane przez pytania: co cię wciąga bez wysiłku? co robiłeś jako dziecko dla czystej przyjemności? Są odróżniane od schematycznych "p"powinien" i od ambicji napędzanych przez pułapkę Bezwzględnych standardów.

Wstyd - poczucie bycia zasadniczo wadliwym, niegodnym miłości - to emocja definiująca pułapkę Niepełnowartościowości i napędzająca fałszywe Ja.

W modelu Younga wstyd jest emocją odróżniającą pułapkę Niepełnowartościowości od innych pułapek. O ile lęk napędza Porzucenie, a poczucie deprywacji napędza Deprywację emocjonalną, o tyle wstyd jest specyficzny dla Niepełnowartościowości. Wstyd jest doświadczany jako coś, czym się jest (nie coś, co się zrobiło) - co czyni go szczególnie destrukcyjnym i trudnym do leczenia. Pojawia się natychmiast gdy coś "u"ujawni" wewnętrzną wadliwość.

Dostrzeganie wyłącznie tego, co potwierdza (negatywne) założenia; 'klapki na oczach' - mechanizm podtrzymujący schematy przez selektywne filtrowanie informacji.

Wrodzone cechy emocjonalne człowieka - sposób, w jaki jest biologicznie zaprogramowany do reagowania - które w interakcji ze środowiskiem wyznaczają, które pułapki powstaną.

Autorzy opisują temperament jako biologiczną "siatkę", przez którą filtrowane są doświadczenia z dzieciństwa. Wymiary obejmują m.in.: lękliwość vs. spokój, aktywność vs. bierność, towarzyskość vs. wycofanie. Połączenie temperamentu i środowiska wyjaśnia, dlaczego dzieci z tej samej rodziny mogą rozwijać różne pułapki - jedno dziecko lękliwe i zimna matka prowadzi do Porzucenia; spokojne dziecko i ta sama matka może prowadzić do Deprywacji emocjonalnej.

Koncepcja (Winnicott) wskazująca, że dzieciństwo nie musi być idealne - "w"wystarczająco dobre" rodzicielstwo zaspokaja kluczowe potrzeby bez tworzenia chronicznych schematów.

Pojęcie wywodzi się z teorii Donalda Winnicotta. Young i Klosko używają go by odróżnić dzieciństwo tworzące pułapki od dzieciństwa normalnego. Nie chodzi o idealne dzieciństwo - każde dziecko doświadcza frustracji i rozczarowań. Chodzi o to, czy kluczowe potrzeby (bezpieczeństwo, kontakt, autonomia, wartość, autoekspresja, realne ograniczenia) były zaspokajane w stopniu wystarczającym dla zdrowego rozwoju.

Zachowanie wzmacnia się, gdy jego konsekwencją jest pojawienie się przyjemnego bodźca (nagrody) - wzrasta prawdopodobieństwo jego powtórzenia.

Zachowanie przyjemne na krótką metę, ale powodujące długofalowe trudności; typowe dla trybów radzenia sobie realizowanych w nadmiarze - chwilowa ulga kosztem trwałych problemów.

Nieświadome domniemanie o sobie, świecie lub relacji.

Tryb nadmiernej kompensacji przez dominację i presję.

Ta część wewnętrznego dziecka, która doświadczyła konkretnej krzywdy lub zaniedbania - bezpośredni obiekt pracy reparentingowej.

Zranione dziecko to aspekt wewnętrznego dziecka noszący konkretny ból - strach przed porzuceniem, wstyd z krytyki rodzica, ból nadużycia. W ćwiczeniu reparentingowym dorosłe Ja wchodzi do wspomnienia i aktywnie chroni lub pociesza to zranione dziecko. Praca z nim jest emocjonalnie wymagająca i powinna być prowadzona ostrożnie, a w przypadkach silnej traumy - wyłącznie z terapeutą.