Tryby schematów
Tryby to chwilowe stany umysłu, w których aktywny schemat się ujawnia. Tam, gdzie schemat to wzorzec zakorzeniony w pamięci, tryb to stan „tu i teraz”. Jeden schemat aktywuje kilka różnych trybów - model Gitty Jacob (kontynuacja pracy Younga) opisuje 12 trybów pogrupowanych w cztery rodziny.
Tryby Dziecięce
Tryb Impulsywnego Dziecka
„Stan, w którym działasz natychmiast i bezmyślnie, by zaspokoić doraźną potrzebę - bez rozważania konsekwencji, bo nikt nigdy nie uczył cię granic.”
Stan, w którym zaspokajasz doraźne pragnienia bez rozważania konsekwencji dla siebie i innych. Tryb ukształtowany przez brak granic w dzieciństwie lub nadmierne rozpieszczenie. Obejmuje warianty: Impulsywne Dziecko (działanie bez refleksji), Rozpieszczone Dziecko (poczucie uprzywilejowania) i Niezdyscyplinowane Dziecko (niemożność tolerowania frustracji przy nudnych obowiązkach).
Tryb Szczęśliwego Dziecka
„Stan naturalnej radości, beztroskiej ciekawości i lekkości - gdy jesteś wolny od krytyki wewnętrznej i możesz się po prostu bawić.”
Jedyny zdrowy tryb dziecięcy - stan naturalnej radości, beztroskiej zabawy i ciekawości, wspólny dla dzieci i dorosłych. Silny tryb Szczęśliwego Dziecka chroni zdrowie psychiczne i tworzy koło sukcesu społecznego: przyciąga ludzi, buduje poczucie przynależności. Tryb Wrażliwego i Złoszczącego Dziecka są z nim odwrotnie skorelowane - praca nad nim jest częścią fazy Zmień.
Tryb Wrażliwego Dziecka
„Stan, w którym czujesz się jak zranione dziecko: bezbronny, opuszczony, niekochany lub zawstydzony - gdy ktoś zagrozi twoim potrzebom bliskości lub bezpieczeństwa.”
Stan regresji emocjonalnej, w którym aktywują się uczucia typowe dla zranionego dziecka: wstyd, osamotnienie, strach, smutek, poczucie opuszczenia lub zagrożenia. Tryb obecny u wszystkich osób z dysfunkcjonalnymi wzorcami - jego intensywność jest nieproporcjonalna do bieżącej sytuacji. Obejmuje sześć wzorców: opuszczenie, izolację społeczną, nieufność/skrzywdzenie, wadliwość/wstyd, deprywację emocjonalną i zależność/niekompetencję.
Tryb Złoszczącego się Dziecka
„Stan, w którym czujesz wściekłość lub bunt nieproporcjonalne do sytuacji - bo twoja potrzeba sprawiedliwości, szacunku lub autonomii nie jest respektowana.”
Stan, w którym aktywują się gorące emocje - złość, wściekłość, bunt - gdy potrzeby są frustrowane lub niezauważane. Tryb wyraża uzasadnione potrzeby w niestosowny, nieproporcjonalny sposób. Złość może być pierwotna (bezpośrednia reakcja na niesprawiedliwość) lub wtórna (ochrona przed ujawnieniem Wrażliwego Dziecka). Warianty: Złoszczące się, Rozwścieczone, Zbuntowane Dziecko.
Tryby Rodzicielskie / Krytyka
Nieadaptacyjne tryby rodzicielskie
„Zbiorowa nazwa dla uwewnętrznionych głosów krytycznych z dzieciństwa - głosów, które deprecjonują, karzą lub przytłaczają wymaganiami, działając jak wewnętrzny oprawca.”
Parasol nad trzema trybami (Wymagający Rodzic, Rodzic Wywołujący Poczucie Winy, Karzący Rodzic) i opcjonalnie Emocjonalnie Wymagającym Rodzicem - uwewnętrznione komunikaty z wczesnych lat życia działające jako szkodliwy głos wewnętrzny. Współcześnie terapeuci odchodzą od nazwy 'tryby rodzicielskie' na rzecz 'tryby Wewnętrznego Krytyka'. Aktywują się razem z trybami dziecięcymi i blokują zaspokajanie potrzeb.
Tryb Karzącego Rodzica
„Wewnętrzny głos, który nie tylko krytykuje ale poniża i karze - mówi 'Jesteś zły', 'Nie zasługujesz na miłość', i nie reaguje na żadne zewnętrzne pocieszenie.”
Wewnętrzny głos poniżający i umniejszający poczucie własnej wartości przez ogólnikowe negatywne etykiety ('Jesteś zły', 'Nikt cię nie może kochać'). Tryb sprawia, że człowiek czuje się zasługiwać na karę i jest niegodny miłości - może prowadzić do autoagresji i samouszkodzenia. Jest najgroźniejszym z nieadaptacyjnych trybów rodzicielskich i najczęściej wymaga wsparcia terapeuty.
Tryb Rodzica Wywołującego Poczucie Winy
„Wewnętrzny głos, który mówi: 'Jesteś zły, jeśli odmówisz pomocy lub będziesz dbać o swoje potrzeby zamiast o innych.'”
Wewnętrzny głos nakazujący troszczyć się o wszystkich i być odpowiedzialnym za ich szczęście - gdy ten wymóg nie jest spełniony, pojawia się poczucie winy i przygnębienie. Tryb wywodzi się z parentyfikacji lub modelowania: dziecko uczyło się, że jego wartość zależy od tego, czy inni czują się dobrze. Szczególnie powszechny w zawodach pomocowych.
Tryb Wymagającego Rodzica
„Wewnętrzny głos, który bez przerwy pogania: 'Nie wystarczająco ciężko pracujesz', 'Jesteś za gruba' - i nie odpuszcza nawet gdy osiągniesz cel.”
Wewnętrzny głos narzucający bezlitosne standardy osiągnięć lub wyglądu - gdy standardy nie są spełnione, człowiek czuje się do niczego. Tryb nie pozwala na odpoczynek ani przyjemność, prowadzi do wypalenia zawodowego i wyczerpania. Może być skupiony na osiągnięciach lub na wyglądzie fizycznym; motywuje strachem przed porażką, nie ciekawością.
Tryby Radzenia Sobie
Tryb Nadmiernej Kompensacji
„Strategia przetrwania, w której ukrywasz głęboki wstyd lub poczucie niższości za fasadą dominacji, arogancji lub kontroli - działasz jakby bolące przekonania były nieprawdziwe.”
Tryb radzenia sobie, w którym zachowujesz się jakby prawdziwe były komunikaty przeciwne do tych wynikających z trybów dziecięcych - np. poczucie niższości maskujesz wygórowaną pewnością siebie. Tryb jest często ego-syntoniczny: osoba nie cierpi w nim, więc trudno go rozpoznać bez feedbacku z zewnątrz. Warianty: narcystyczna arogancja, obsesyjna kontrola, agresja, manipulacja, paranoidalna kontrola.
Tryb Uległego Poddanego
„Strategia przetrwania, w której rezygnujesz z własnych potrzeb i granic by zaspokajać innych - bo wewnętrznie wierzysz, że odmowa zniszczy relację lub sprowokuje karę.”
Tryb radzenia sobie polegający na trosce o potrzeby innych kosztem własnych, przyzwalaniu na złe traktowanie i spełnianiu cudzych życzeń nawet wbrew własnym pragnieniom. Podporządkowanie było najlepszą dostępną strategią przetrwania w dzieciństwie - w dorosłości tworzy błędne koło rosnących wymagań otoczenia. Tryb ego-dystoniczny: osoba zazwyczaj cierpi i wie, że jest wykorzystywana.
Tryb Unikania
„Strategia przetrwania, w której dystansujesz się od trudnych emocji przez ucieczkę - fizyczną, chemiczną lub przez prokrastynację - by nie musieć konfrontować się z bólem.”
Tryb radzenia sobie polegający na dystansowaniu się od trudnych emocji i sytuacji - przez fizyczne unikanie, substancje odurzające, prokrastynację lub narzekanie. Daje chwilową ulgę, ale długoterminowo nasila problemy: izolacja, zaległości, wzmocnienie trybów dziecięcych i rodzicielskich. Tryb ego-dystoniczny lub ego-syntoniczny w zależności od głębokości.