Trzy style radzenia sobie ze schematem
Young rozróżnił trzy sposoby, w jaki osoba reaguje na aktywowany schemat: poddanie (zgadza się ze schematem, odtwarza dziecięcą rolę), unikanie (ucieka od bodźca lub odcina emocje) i nadmierna kompensacja (działa odwrotnie — w drugą skrajność). Wszystkie trzy mogą wystąpić u tej samej osoby w różnych obszarach życia. W modelu Stevens/Roediger mapują się na zachowania ewolucyjne: walka, ucieczka, znieruchomienie, poddanie się.
Wyzwalacz
Schemat zostaje pobudzony przez sytuację w relacji — kontakt z partnerem aktywuje znajomy ból z dzieciństwa (poczucie odrzucenia, krytyki, kontroli, opuszczenia itd.).
Przebieg procesu
- 1
Aktywacja: pojawia się tryb Wrażliwego lub Złoszczącego się Dziecka. Ból jest nieznośny.
- 2
Wybór stylu (nieświadomy, automatyczny): • PODDANIE — zgadzasz się ze schematem, odtwarzasz rolę („widocznie zasługuję na takie traktowanie"). Np. Susan rozważa związek z niebezpiecznym mężczyzną mimo schematu Nieufności. • UNIKANIE — odsuwasz się od sytuacji lub odcinasz od uczuć (alkohol, gry komputerowe, prokrastynacja, milczenie). Np. Charles wieczorem do późna gra w gry. • NADMIERNA KOMPENSACJA — działasz odwrotnie do schematu (osoba z Nieufnością staje się NADMIERNIE podejrzliwa, osoba z Wadliwością staje się grandiozą).
- 3
Krótka ulga: schemat zostaje „obsłużony", napięcie spada na chwilę.
- 4
Długoterminowy koszt: schemat się UTRWALA. Poddanie potwierdza go („widzisz, znów cię skrzywdzono"); unikanie nie pozwala na korygujące doświadczenie; kompensacja odpycha ludzi.
- 5
Cykl się powtarza: następna sytuacja → następna aktywacja → ten sam (lub inny) styl → ten sam długoterminowy koszt.
Rezultat
Bez świadomej pracy schemat pozostaje nierozwiązany. Style radzenia sobie skutkują „stałymi rolami w związku" — jeden partner zawsze ucieka, drugi zawsze oskarża, trzeci zawsze się poświęca. Para utrwala swoją wersję cierpienia.
Wzorzec w parze
Często partnerzy mają KOMPLEMENTARNE style: poddanie + kompensacja (jeden ulega, drugi dominuje), unikanie + poddanie (jeden ucieka, drugi czeka). Krótkoterminowo dopasowane, długoterminowo wyniszczające. Susan ilustruje, że ta sama osoba może użyć wszystkich trzech stylów wobec tego samego schematu w różnych sytuacjach.
Punkty interwencji
- → Stevens/Roediger: „Wykorzystaj zapiski z dziennika, by sporządzić mapę swoich schematów oraz interakcji między nimi. (...) Podziel się tym, co zrobisz, z partnerem lub przyjacielem, kiedy uznasz, że zadanie jest wykonane w 90%".
- → : „Zastanów się, jak doświadczasz uzupełniania się partnerów w kategoriach schematów. Co wywołuje co? Spróbuj prześledzić sekwencje uruchamiania się schematów w twoim związku. Postaraj się spojrzeć za schemat radzenia sobie widoczny na scenie i dotrzeć do schematów ukrytych za kulisami".
- → Elastyczne użycie: „Gdy policjant zatrzymuje cię na drodze do kontroli, umiarkowanie uległa postawa będzie rozsądna. Podczas kłótni z partnerem unikanie w postaci dziesięciominutowego spaceru pozwoli złagodzić napięcie" — Zdrowy Dorosły używa stylów elastycznie.