Cykl Bowlby'ego - lęk, rozpacz i izolacja przy separacji
John Bowlby (klasyczna książka „Separation") obserwował niemowlęta tymczasowo oddzielone od matek w żłobkach i wyróżnił 3 fazy procesu separacji: (1) LĘK/protest, (2) ROZPACZ, (3) IZOLACJA. Niemowlęta wracające z fazy 2 były zimne wobec matek — Bowlby nazwał to „lękowe przywiązanie". Young/Klosko: cykl Bowlby'ego to biologiczny fundament schematu Porzucenia, „uniwersalny" we wszystkich kulturach i również obecny u zwierząt.
Wyzwalacz
Odłączenie niemowlęcia lub małego dziecka od głównego opiekuna (matki, ojca) na wystarczająco długi lub powtarzający się czas — śmierć, hospitalizacja, rozwód, emocjonalna niedostępność. U dorosłych: aktualne sygnały separacji.
Przebieg procesu
- 1
Biologiczne tło: „Sposób, w jaki reagujemy na rozstanie z opiekunem wydaje się wrodzony. (...) W całym świecie zwierzęcym życie niemowląt zależy od matki i jeżeli straci ono matkę, to przeważnie umiera. Niemowlęta rodzą się biologicznie przygotowane, aby zachowywać się w sposób, który przerywa separację. Płaczą i demonstrują swój stres".
- 2
FAZA 1 — LĘK/PROTEST. Young/Klosko: „Najpierw dzieci »protestują« (...) i przejawiają duży poziom lęku. Szukają matek. Jeżeli inna osoba próbuje je uciszyć, są niepocieszone. Chwilami są złe na matki".
- 3
FAZA 2 — ROZPACZ. „Gdy czas mija i matki się nie pojawiają, niemowlęta stają się coraz bardziej zrezygnowane i pojawia się depresja. W tej fazie są apatyczne i wycofane. Są obojętne na próby nawiązania kontaktu emocjonalnego przez pracowników żłobka".
- 4
FAZA 3 — IZOLACJA. „Gdy mija wystarczająco dużo czasu, dzieci wychodzą z fazy depresji i formują nowe przywiązanie". Jeżeli matka wraca w fazie 2 — dziecko jest „zimne w stosunku do matki i nie nawiązywało z nią kontaktu". Potem powoli się przywiązuje z powrotem, ale z PODWYŻSZONYM LĘKIEM — „lękowe przywiązanie".
- 5
Cykl jest UNIWERSALNY: „Bowlby twierdził, że ten wzór: lęk, desperacja i izolacja jest uniwersalny. Są to reakcje, które przejawiają wszystkie dzieci w odpowiedzi na rozłąkę z matką. Co więcej, ta reakcja jest również obecna w świecie zwierząt".
- 6
U dorosłych jako CYKL PORZUCENIA: „Można rozpoznać podobieństwo między procesem separacji opisanym przez Bowlby'ego a tym, co my nazywamy cyklami porzucenia — lęk, smutek, złość. Niektórzy, tak jak Lindsay, rodzą się z predyspozycją, aby doświadczać tego cyklu emocji z wyjątkową siłą". Patrick i Abby ilustrują dorosłą wersję cyklu.
- 7
Wpływ biologii × środowiska: „Im silniejsze są biologiczne predyspozycje, tym mniej traumatyczne zdarzenia są potrzebne, aby aktywizować tę pułapkę życiową, poszukiwanie zaś powodów jej intensywności jest skazane na niepowodzenie".
Rezultat
Lękowy wzorzec przywiązania jako biologiczny i psychologiczny fundament schematu Porzucenia. Dorosły reaguje na sygnały separacji jak niemowlę na utratę matki — z całym cyklem lęk-rozpacz-izolacja, niezależnie od proporcji obecnego zagrożenia.
Punkty interwencji
- → Czynnik PROTEKCYJNY: „Jeżeli jako niemowlę miałeś stabilne emocjonalne więzi, szczególnie z matką oraz z innymi ważnymi osobami, wtedy nawet przy biologicznej predyspozycji nie powstanie u ciebie schemat Porzucenia". Abby miała stabilną wspierającą matkę mimo śmierci ojca — to złagodziło schemat.
- → U dorosłego: rozpoznanie cyklu LĘK → SMUTEK → ZŁOŚĆ jako reakcji dziecięcej, nie odpowiedzi na realne zagrożenie ze strony partnera.
- → Program zmiany Porzucenia (rozdz. 6) — budowanie tolerancji na samotność stopniowo, świadomy wybór stabilnych partnerów (jak Lindsay z Richardem, Patrick z Sylwią).