Słownik pojęć
63 pojęcia z terapii schematów z aliasami w języku polskim i angielskim.
Schemat
Głęboko zakorzenione, autodestrukcyjne przekonanie o sobie i świecie, powstałe w dzieciństwie i determinujące myśli, uczucia oraz zachowania przez całe dorosłe życie.
Trzy cechy życiowej pułapki
Każda życiowa pułapka jest: (1) wzorcem przez całe życie, (2) autodestrukcyjna oraz (3) trudna do zlikwidowania.
Karta pamięci pułapki
Krótkie pisemne narzędzie terapeutyczne zawierające opis aktywacji schematu, argumenty obalające i plan działania - czytane codziennie lub w momencie aktywacji.
Wewnętrzne dziecko
Wewnętrzna reprezentacja siebie z okresu dzieciństwa - zamrożona w bólu i aktywowana przez ćwiczenia wyobraźniowe jako punkt wejścia do pracy emocjonalnej.
Zranione dziecko
Ta część wewnętrznego dziecka, która doświadczyła konkretnej krzywdy lub zaniedbania - bezpośredni obiekt pracy reparentingowej.
Ograniczone rodzicielstwo
Aspekt terapii schematu, w którym terapeuta dostarcza pacjentowi częściowego rodzicielskiego wsparcia emocjonalnego w bezpiecznych granicach relacji terapeutycznej.
Fałszywe Ja
Ochronna persona skrywająca przed światem prawdziwe, wrażliwe Ja - mocniejsza fasada zbudowana jako odpowiedź na wstyd i przekonanie o własnej wadliwości.
Prawdziwe Ja
Autentyczna, wrażliwa osobowość ukryta za fałszywym Ja - przekonana o własnej nieakceptowalności, lecz zdolna do autentycznych relacji gdy zostanie odsłonięta.
Kwestionariusz Życiowych Pułapek (YLQ)
22-itemowy kwestionariusz samooceny Young i Klosko do identyfikacji aktywnych pułapek życiowych, z 6-stopniową skalą i dwoma perspektywami czasowymi.
Wstyd jako emocja centralna
Wstyd - poczucie bycia zasadniczo wadliwym, niegodnym miłości - to emocja definiująca pułapkę Niepełnowartościowości i napędzająca fałszywe Ja.
Wymiary temperamentu
Wrodzone cechy emocjonalne człowieka - sposób, w jaki jest biologicznie zaprogramowany do reagowania - które w interakcji ze środowiskiem wyznaczają, które pułapki powstaną.
Wystarczająco dobre dzieciństwo
Koncepcja (Winnicott) wskazująca, że dzieciństwo nie musi być idealne - "w"wystarczająco dobre" rodzicielstwo zaspokaja kluczowe potrzeby bez tworzenia chronicznych schematów.
Empatyczna konfrontacja z sobą
Zdrowe nastawienie do zmiany łączące współczucie wobec siebie z wymaganiem od siebie odpowiedzialności - termin stworzony przez Young i Klosko.
Wrodzone skłonności
Indywidualny wrodzony zbiór osobistych preferencji i zainteresowań prowadzących do spełnienia, wykrywane przez uważność na sygnały emocjonalne i cielesne.
Osobista wizja
Indywidualny zestaw nadrzędnych celów życiowych obejmujący pięć sfer: pracę, relacje, wypoczynek, ciało i sferę duchową - niezbędny dla procesu zmiany przekraczającej eliminację pułapek.
Styl podporządkowania (surrender)
Styl radzenia ze schematem polegający na akceptowaniu schematu jako prawdziwego i aktywnym wzmacnianiu go przez zniekształcanie rzeczywistości i wybór środowiska potwierdzającego.
Styl unikania (avoidance)
Styl radzenia ze schematem polegający na ochronie przed bólem przez unikanie myślenia, odczuwania i wchodzenia w sytuacje aktywujące schemat - efektem jest emocjonalne zamrożenie.
Styl kontrataku (overcompensation)
Styl radzenia ze schematem polegający na zachowywaniu się dokładnie odwrotnie niż schemat sugeruje - np. grandiozja zamiast wstydu - przy czym schemat pozostaje nienaruszony pod powierzchnią.
Potrzeba bezpieczeństwa
Pierwsza z sześciu podstawowych potrzeb dziecięcych - fundament dla poczucia, że otoczenie jest bezpieczne, przewidywalne i stabilne.
Potrzeba kontaktu z innymi
Druga potrzeba podstawowa - miłość, uwaga, empatia, szacunek i zrozumienie od rodziny i rówieśników - której niezaspokojenie prowadzi do Deprywacji emocjonalnej i Izolacji społecznej.
Potrzeba autonomii
Trzecia potrzeba podstawowa - zdolność do odseparowania się od rodziców i samodzielnego, kompetentnego funkcjonowania - której niezaspokojenie prowadzi do Zależności i niekompetencji.
Potrzeba poczucia własnej wartości
Czwarta potrzeba - bycia akceptowanym, walidowanym i docenianym takim, jakim się jest - której niezaspokojenie prowadzi do Niepełnowartościowości i Skazania na niepowodzenia.
Potrzeba autoekspresji
Piąta potrzeba - wolność wyrażania własnych uczuć, potrzeb, opinii i zainteresowań bez lęku przed odrzuceniem lub karą.
Potrzeba realnych ograniczeń
Szósta potrzeba - akceptacja realnych granic zachowania, nauka brania pod uwagę potrzeb innych i budowanie samokontroli - której niezaspokojenie prowadzi do Roszczeń.
Samopoświęcenie
Wariant pułapki Podporządkowania napędzany empatią i poczuciem winy - osoba rezygnuje z własnych potrzeb bo czuje się odpowiedzialna za dobrostan innych.
Uległość
Wariant pułapki Podporządkowania napędzany lękiem przed karą lub porzuceniem - osoba rezygnuje z własnych potrzeb bo czuje, że nie ma wyboru.
Buntownik
Forma kontrataku wobec pułapki Podporządkowania: automatyczne robienie przeciwieństwa tego co inni mówią - nie jest to prawdziwa autonomia, lecz schemat sterowany przez pułapkę.
Bierno-agresywność
Pośrednia ekspresja stłumionego gniewu: zwlekanie, spóźnienia, obmawianie za plecami, zgadzanie się i niewykonywanie - częsta w pułapce Podporządkowania.
Syndrom oszusta
Przekonanie, że własny sukces jest przypadkowy lub nieusprawiedliwiony - i że wkrótce zostanie się "n"nakrytym" jako niekompetentny mimo obiektywnych osiągnięć.
Kompulsywna niezależność
Kompensacyjny wzorzec w pułapce Zależności: dążenie do skrajnej samodzielności i odmawianie pomocy, by ukryć głęboki lęk przed byciem zależnym.
Nadopiekuńczość
Wzorzec rodzicielski, w którym rodzic nie pozwala dziecku rozwijać samodzielności przez nadmierne chronienie, wyręczanie i podejmowanie decyzji za dziecko.
Samospełniająca się przepowiednia
Mechanizm, w którym oczekiwanie porażki prowadzi do unikania → rzeczywistej stagnacji → potwierdzenia schematu - zamykając błędne koło.
Kompulsywność perfekcjonistyczna
Odmiana pułapki Bezwzględnych standardów skupiona na perfekcyjnym porządku, szczegółach i precyzji - niezdolność do tolerowania niedoskonałości.
Orientacja na osiągnięcia
Odmiana pułapki Bezwzględnych standardów skupiona na nadmiernym wartościowaniu sukcesu zawodowego, rywalizacji i wyników kosztem zdrowia, relacji i przyjemności.
Orientacja na status
Odmiana pułapki Bezwzględnych standardów skupiona na nadmiernym akcentowaniu władzy, pieniędzy i prestiżu jako substytutów poczucia własnej wartości.
Uprawnienie do bycia zależnym
Odmiana pułapki Roszczeń: poczucie prawa do bycia opiekowanym jak dziecko przez dorosłe osoby w swoim otoczeniu.
Uprawnienie do bycia impulsywnym
Odmiana pułapki Roszczeń: generalny brak samokontroli i dyscypliny, reagowanie na impulsy natychmiast bez brania pod uwagę konsekwencji dla siebie i innych.
Reparenting
Technika wyobraźniowa polegająca na wejściu dorosłego Ja w bolesne wspomnienie z dzieciństwa i zaopiekowaniu się wewnętrznym dzieckiem - dawaniu opieki i empatii, których brakowało.
Ekspozycja wyobraźniowa
Technika celowego wyobrażania sobie trudnych lub lękowych sytuacji w bezpiecznym kontekście, w celu zmniejszenia emocjonalnej reaktywności na schemat.
Ekspozycja in vivo
Technika stopniowego konfrontowania się z unikaną sytuacją w rzeczywistości - bezpośrednio, nie w wyobraźni - jako kluczowy element zmiany behawioralnej.
Ekspozycja hierarchiczna
Technika gradualnej ekspozycji na unikane sytuacje - od najłatwiejszych (ocenianych 0) do najtrudniejszych (ocenianych 8) - z wielokrotnym powtarzaniem na każdym poziomie.
Technika time-out
Procedura przerywania narastającego gniewu przez fizyczne wyjście z sytuacji lub zatrzymanie się, stosowana gdy gniew osiąga 4 na skali 0–8.
Dysocjacja
Mechanizm obronny polegający na psychologicznym odcięciu od bolesnej rzeczywistości - adaptacyjny w dzieciństwie podczas traumy, destrukcyjny w dorosłości.
Flashback
Intensywne traumatyczne wspomnienie, w którym ofiara odczuwa jakby epizod z przeszłości rozgrywał się teraz - charakterystyczne dla pułapki Nieufności.
Łańcuch przemocy
Mechanizm, w którym ofiara przemocy staje się sprawcą - odtwarza wzorzec przemocy z dzieciństwa na nowych ofiarach.
Lękowe przywiązanie
Wzorzec przywiązania Bowlby'ego charakteryzujący się zwiększonym niepokojem i desperacką potrzebą bliskości po traumatycznej separacji - biologiczne podłoże schematu Porzucenia.
Terapia pułapek życiowych
Integracyjna metoda terapeutyczna Young i Klosko łącząca CBT, techniki emocjonalne i wyobraźniowe oraz podejście relacyjne do przekształcania głęboko zakorzenionych wzorców osobowościowych.
8-etapowy program zmiany pułapki
Systematyczny, ośmioetapowy framework do przekształcania głęboko zakorzenionego schematu przez pracę poznawczą, emocjonalną i behawioralną - centralny framework R5.
Przymus powtarzania
Freudowski mechanizm nieświadomego powtarzania bolesnych doświadczeń z przeszłości w dorosłym życiu - podstawa do zrozumienia, dlaczego schematy się utrwalają.
Emocjonalne zamrożenie
Stan wynikający z chronicznego unikania schematu, w którym osoba nie jest zdolna do pełnego doświadczenia ani bólu, ani radości - wynik długotrwałego stylu unikania.
Afekt
Synonim słów 'uczucie' i 'emocja'; określenie 'afektywny' odnosi się do doznań i zachowań pozostających pod silnym wpływem uczuć lub towarzyszących pobudzeniu emocjonalnemu.
Dręczenie
Regularne znęcanie się nad kimś fizycznie lub emocjonalnie w szkole, pracy, drużynie sportowej lub internecie; wywiera negatywny wpływ na zdrowie, pracę i sytuację osobistą ofiary.
Emocje pierwotne
Emocje pojawiające się bezpośrednio po zadziałaniu bodźca - radość, żal, lęk, złość, zaskoczenie, wstręt; w psychoterapii: emocje stanowiące sedno problemu, wymagające pracy terapeutycznej.
Emocje wtórne
Emocje 'społeczne' pojawiające się po pewnym czasie od bodźca, o reaktywnym charakterze, podlegające procesom poznawczym - zakłopotanie, zazdrość, poczucie winy, wstyd; mogą maskować emocje pierwotne.
Gorące emocje
Emocje charakteryzujące się silnym pobudzeniem i/lub impulsywnym działaniem - wściekłość, złość, bunt; pojęcie używane w terapii schematów do opisu stanów wymagających regulacji.
Histrioniczne zaburzenie osobowości
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się teatralnym zachowaniem mającym zwrócić uwagę, nieodpowiednimi zachowaniami uwodzicielskimi, przesadną autoprezentacją, gwałtownymi zmianami emocji i dramatyczną ekspresją.
Most emocjonalny (hasło)
Skojarzenie między teraźniejszą sytuacją a sytuacją z przeszłości, w której występowały powiązane emocje; podobieństwo na poziomie emocji (nie treści) - np. panika gdy szef mówi beznamiętnie, bo tak brzmiał ojciec przed wybuchem wściekłości.
Parentyfikacja
Zamiana ról między rodzicem a dzieckiem spowodowana niewywiązywaniem się dorosłego ze swych obowiązków; dziecko jest nadmiernie obciążone rolą rodzica i troską o członków rodziny, choć jest na to za młode.
Potrzeby
Impulsy lub pragnienia ważne dla jednostki; konieczne do zaspokojenia dla satysfakcjonującego życia bez problemów psychicznych - niezaspokojone potrzeby w dzieciństwie są źródłem schematów i trybów.
Prokrastynacja
Odkładanie koniecznych, ale nieprzyjemnych zadań na później, często na czas bliżej nieokreślony.
Radzenie sobie
Sposób zmagania się z trudnymi i ważnymi wydarzeniami życiowymi; strategie mogą być adaptacyjne (trwałe rozwiązanie) lub nieadaptacyjne (krótkotrwała ulga, problem się utrzymuje).
Równowaga w relacjach społecznych
Zasada z psychologii społecznej: systematycznie przeszacowujemy własny wkład w relację (o ok. 50%); obiektywnie zrównoważony związek może być subiektywnie odczuwany jako nierówny - ważna wiedza przy konfliktach o podział obowiązków.
Uczenie się przez obserwację
Proces uczenia się przez obserwowanie innych, które może być zamierzone (naśladowanie trenera) lub mimowolne (naśladowanie złego przykładu); podstawowy mechanizm przekazywania wzorców zachowania z rodziców na dzieci.
Wybiórcza percepcja
Dostrzeganie wyłącznie tego, co potwierdza (negatywne) założenia; 'klapki na oczach' - mechanizm podtrzymujący schematy przez selektywne filtrowanie informacji.
Wzmacnianie
Zachowanie wzmacnia się, gdy jego konsekwencją jest pojawienie się przyjemnego bodźca (nagrody) - wzrasta prawdopodobieństwo jego powtórzenia.
Zachowanie problemowe
Zachowanie przyjemne na krótką metę, ale powodujące długofalowe trudności; typowe dla trybów radzenia sobie realizowanych w nadmiarze - chwilowa ulga kosztem trwałych problemów.
Wewnętrzny Krytyk
Współczesna alternatywna nazwa dla trybów rodzicielskich (Karzący Rodzic, Wymagający Rodzic, Rodzic WPW) - coraz powszechniej stosowana wśród terapeutów schematów, bo unika konfliktu lojalności wobec prawdziwych rodziców.
Karzący Głos
Potoczna nazwa terapeutyczna trybu Karzącego Rodzica - uproszczone określenie 'Głos', stosowane w praktyce zamiast pełnej nazwy trybu.
Krytyczny Głos
Potoczna nazwa terapeutyczna trybu Wymagającego Rodzica lub całości trybów rodzicielskich - stosowana zamiennie z 'Głos' w praktyce.
Wewnętrzny Rodzic
Historyczna lub alternatywna nazwa trybów rodzicielskich; może wywoływać konflikt lojalności między zwalczaniem trybu a szanowaniem prawdziwego rodzica - stąd tendencja do zastępowania go terminem 'Wewnętrzny Krytyk'.
Tryb
Trwały wzorzec zachowania, myślenia i odczuwania, który przejmuje 'stery' w określonych kontekstach i zawsze powoduje te same problemy; centralna jednostka pracy w terapii schematów.
Ćwiczenie wyobrażeniowe
Technika terapeutyczna polegająca na celowym przywołaniu i rozwijaniu obrazów w wyobraźni celem kontaktu z uczuciami, potrzebami lub wspomnieniami; stosowana do pracy z trybem Wrażliwego Dziecka.
Obraz przynależności
Uzdrawiający obraz mentalny lub narysowana scena pokazująca wewnętrzne dziecko przyjęte i bezpieczne - służy jako codzienne przypomnienie i źródło odwagi przy poczuciu wykluczenia.
Eksperyment behawioralny
Zaplanowane i oceniane działanie mające na celu sprawdzenie przekonania lub nabycie nowej umiejętności; ma strukturę: cel → przewidywanie → działanie → ocena → nagroda.
Tryby radzenia sobie
Trzy rodziny dysfunkcyjnych trybów radzenia sobie z bólem emocjonalnym i niezaspokojonymi potrzebami: Uległy Poddany (surrender), Unikanie (avoidance) i Nadmierna Kompensacja (overcompensation).
Surrender (uleganie)
Strategia radzenia sobie polegająca na uleganiu schematowi - zachowaniu i odczuwaniu zgodnym z dysfunkcyjnym wzorcem, co przynosi chwilową ulgę lecz utrwala problem.
Avoidance (unikanie)
Strategia radzenia sobie polegająca na omijaniu sytuacji, myśli lub uczuć wywołujących ból - przez prokrastynację, wycofanie społeczne, substancje lub ucieczkę; przynosi chwilową ulgę lecz uniemożliwia naukę.
Overcompensation (nadmierna kompensacja)
Strategia radzenia sobie polegająca na zachowaniu odwrotnym do schematu - np. nadmierna pewność siebie przy schemacie wadliwości; przynosi poczucie siły, lecz blokuje kontakt z prawdziwymi potrzebami.