Interakcja temperament × środowisko w formowaniu pułapki
Young/Klosko: „Dziedziczność i otoczenie oddziałują na siebie wzajemnie. Destrukcyjne wpływy z naszego dzieciństwa mieszają się z cechami temperamentu w formowaniu życiowej pułapki. Nasz temperament częściowo zdeterminował też sposób, w jaki byliśmy traktowani przez rodziców". Ten sam dom może wychować jedno dziecko pasywne i jedno walczące — temperament i środowisko współkonstytuują schemat.
Wyzwalacz
Wczesnodziecięce doświadczenia destrukcyjne (lub niewystarczająco dobre) w kontekście konkretnego profilu temperamentu dziecka. Wystarczy że jedna potrzeba (z 6) była chronicznie sfrustrowana w sposób, na który temperament dziecka był szczególnie wrażliwy.
Przebieg procesu
- 1
Dziecko rodzi się z wrodzonym TEMPERAMENTEM — Young/Klosko wymieniają 5 wymiarów dziedzicznych: „Wstydliwy ↔ Towarzyski; Pasywny ↔ Agresywny; Emocjonalnie zrównoważony ↔ Emocjonalnie rozchwiany; Zalękniony ↔ Odważny; Wrażliwy ↔ Niewrażliwy. (...) Prawdopodobnie obecne są także inne cechy, choć na dziś ich nie znamy".
- 2
Środowisko oddziałuje na temperament — może go łagodzić lub wzmacniać. Young/Klosko: „Bezpieczne i troskliwe otoczenie może nawet z wstydliwego dziecka uczynić duszę towarzystwa, lub odwrotnie — względnie towarzyskie dziecko może pod wpływem niewłaściwego oddziaływania zmienić się na gorsze".
- 3
Temperament wpływa na sposób TRAKTOWANIA dziecka przez rodziców: „Nasz temperament częściowo zdeterminował też sposób, w jaki byliśmy traktowani przez rodziców. Na przykład często tylko jedno dziecko w rodzinie było narażone na złe traktowanie".
- 4
Temperament DETERMINUJE też reakcję na to samo środowisko: „W takim samym środowisku dwoje dzieci może reagować bardzo różnie. Oboje mogą być krzywdzeni, ale jedno staje się pasywne, a drugie walczy".
- 5
Wynikiem interakcji: konkretny schemat (np. agresywny + dom deprywujący → Roszczeniowość; lękowy + ten sam dom → Podatność) plus konkretny styl radzenia (agresywny → kontratak; lękowy → unikanie; wstydliwy → podporządkowanie).
- 6
Temperament wpływa też na reakcję na TERAPIĘ. Young/Klosko: „Temperament także częściowo determinuje reakcję na terapię". Niektóre dzieci są bardziej elastyczne, inne bardziej sztywne.
Rezultat
Indywidualny, niepowtarzalny profil schematów i stylów radzenia. Terapia musi być dostosowana do konkretnej kombinacji temperament × historia — nie ma uniwersalnego „przepisu na schemat X".
Punkty interwencji
- → Mapowanie własnego temperamentu na 5 wymiarach Younga. Każda osoba ma swój profil — niektóre są zbliżone do średniej, inne ekstremalne.
- → Rozumienie różnic z rodzeństwem: dlaczego brat/siostra z tego samego domu rozwinął/-a inne schematy? Często odpowiedź jest w różnicy temperamentu — i dlatego ta sama rodzina „traktowała ich inaczej".
- → Akceptacja: część emocjonalnych reakcji to wrodzona właściwość, nie defekt do zwalczenia. Cel nie jest „przestać być wrażliwym", tylko nauczyć się żyć z wysoką wrażliwością w sposób funkcjonalny.