Trzy style radzenia ze schematem - podporządkowanie, unikanie i kontratak
Young/Klosko (rozdz. 4): „Są trzy style radzenia sobie z pułapkami: podporządkowanie się, unikanie, kontratak". Ten sam schemat (np. Niepełnowartościowość) może manifestować się przez trzy zupełnie różne sposoby zachowania, zilustrowane na 3 osobach z tym samym schematem: Alex (podporządkowanie), Brandon (unikanie), Max (kontratak). „Większość z nas stosuje kombinację wszystkich trzech" — czyste typy są rzadkością.
Wyzwalacz
Aktywacja schematu przez sytuację zewnętrzną lub wewnętrzną — zbliżenie, wyzwanie, krytyka, zagrożenie ujawnienia czegoś co schemat „chroni".
Przebieg procesu
- 1
Schemat aktywuje się: pojawia się ból emocjonalny (wstyd, lęk, smutek, bezsilność). Z tego momentu wyrastają 3 alternatywne ścieżki.
- 2
STYL 1 — PODPORZĄDKOWANIE (przykład: Alex, niepełnosprawność). Young/Klosko: „Pułapka życiowa przenika całe jego doświadczenie życiowe. (...) Alex jest świadomy swojego poczucia niskiej wartości". I: „Poddanie się zawiera wszystkie autodestrukcyjne wzorce, które są nieustannie powtarzane. To wszystko sposoby, dzięki którym staramy się odtworzyć nasze dzieciństwo. Pozostajemy tym dzieckiem, które przechodzi przez ten sam stary ból". Mechanizm odtwarzania znajomego: „Chociaż jest to destrukcyjne, większość ludzi szuka i odtwarza środowisko, które jest im znane i podobne do tego, w którym dorastali".
- 3
STYL 2 — UNIKANIE (przykład: Brandon, alkoholizm + brak intymności). Young/Klosko: „Spędził większość życia, unikając go. Kiedy zaczął terapię, był tylko mgliście świadomy swoich uczuć". Mechanizm „pustki": gdy proszony o wyobrażenie siebie jako dziecka — „Nic nie widzę, w głowie mam pustkę". Ekonomia: „Kiedy uciekamy, zawieramy umowę sami ze sobą. Nie będziemy czuć bólu w tym momencie, ale w perspektywie długofalowej będziemy cierpieć z powodu tego unikania".
- 4
STYL 3 — KONTRATAK / KOMPENSACJA (przykład: Max, makler grandiozy). Young/Klosko: „Kiedy stosujemy mechanizm kontrataku, staramy się przekonać zarówno siebie, jak i innych, że prawdą jest właśnie przeciwieństwo. Czujemy, myślimy i zachowujemy się, jakbyśmy byli wyjątkowi, nadzwyczajni i perfekcyjni. W desperacji utożsamiamy się z tą stworzoną przez nas maską". Mechanizm wymaga ciągłego dopływu „braw": „Radzą sobie z poczuciem niskiej wartości przez znajdowanie się w takich sytuacjach, gdzie otrzymają uwielbienie widowni".
- 5
Każdy styl ma swoją SAMOUTRWALAJĄCĄ SPIRALĘ: podporządkowanie potwierdza schemat przez odtwarzanie warunków; unikanie nie pozwala na korygujące doświadczenie; kontratak odpycha bliskich i pęka pod presją.
- 6
Realny obraz: „Alex, Brandon i Max stosują relatywnie jednorodne metody. (...) W rzeczywistości takie czyste typy należą do rzadkości. Większość z nas stosuje kombinację wszystkich trzech". U jednej osoby — różne style wobec różnych schematów (np. Vince: kompensacja Opuszczenia, unikanie Deprywacji przez alkohol, poddanie Nieufności).
Rezultat
Schemat pozostaje niezmieniony niezależnie od stylu — wszystkie trzy są jego strażnikami. Young/Klosko: „Aby wydostać się z pułapki i zmienić swoje życie, należy nauczyć się nowych sposobów radzenia sobie". Zmiana wymaga porzucenia automatycznego stylu i bezpośredniej konfrontacji ze schematem (rozdz. 5).
Punkty interwencji
- → Young/Klosko podają konkretne przykłady przezwyciężania stylu — Patrick uporał się ze swoimi problemami; „Madeline musiała zrezygnować z unikania bólu, jaki wywoływała w niej bliskość. Heather przezwyciężyła lęk przed działaniami, które uważała za niebezpieczne. Jed poddał się bliskości. Carlton musiał zaprzestać tłumienia własnych potrzeb i pragnień".
- → Dla unikania: „Aby pokonać mechanizm unikania, potrzebna jest motywacja. Musisz zobaczyć swoją przyszłość — albo jako zamkniętą w życiowej pułapce, albo od niej wyzwoloną".
- → Dla kontrataku: „Jed musiał włożyć wiele wysiłku w zaniechanie strategii kontratakowania. (...) Musiał przezwyciężyć swój sposób radzenia sobie, aby związać się z kobietą bez krytycznego nastawienia czy próby wywarcia na niej wrażenia. Musiał zbliżyć się do niej na tyle, aby dostrzec coś oprócz schematu".